يكي از محورها و برجستگيهاي شخصيت امام علي عليه السلام اخلاص است اخلاص در حقيقت، پاك بودن نيت از شرك و ريا و هوي و هوس است و نيز مهر و محبت و علاقه ورزي بي آلايش و خلوص نيت و عقيده پاك داشتن به تعبير ديگر اخلاص، ترك ريا و خودنمايي است و انسان مخلص به كسي گفته ميشود كه جز رضايت حق انتظاري ندارد و در دلش چيزي جز او نيست.
امام علي عليه السلام به عنوان انساني كامل و شخصيتي ممتاز كه اطاعت از پروردگار را بر هواي خويش مقدم داشته و جز او هوايي ديگر در سر نپرورانده، نجات، سعادتمندي و پيروزي انسان را در گرو اخلاص ميداند و ميفرمايد:
بِالا خْلاصِ يَكُونُ الْخَلاص (1)
اخلاص داشته باش تا نجات پيدا كني.
يا:
اَخْلِصُو اَعمالَكُم تَسْعَدوا(2)
اعمالتان را خالص كنيد تا سعادتمند شويد.
و او كه خود عصارهاي از صفا و خلوص و پاكي است، در راه اعتلاي مكتب گام بر مي دارد؛ جان بر سر عقيده ميگذارد و تا ابديت در خاطر ياران و پيروانش باقي ميماند تاريخ اسلام نيز مصاديق بسياري از رفتار خالصانه آن حضرت در خود جاي داده است كه تنها به دو نمونه معروف آن اشاره ميشود:
الف ) پس از آنكه رسول خدا صلي الله عليه وآله تصميم ميگيرد از مكه به مدينه مهاجرت كند، علي عليه السلام براي صيانت از جان آن حضرت و نيز جلب رضايت باريتعالي در بستر ايشان ميخوابد تا پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله به سلامت راه مدينه را در پيش گيرد. آنگاه به پاس اين اخلاص و فداكاري و جانبازي، آيه نازل ميشود كه:
وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّه وَ اللّه رَئُوفّ بِالْعِبادِ(3)
بعضي از مردم جان خود را در برابر خشنودي خدا ميفروشند و خدا نسبت به بندگانش مهربان است.
خود حضرت نيز به اين موضوع اشاره دارد و ميفرمايد:
وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صل الله عليه واله أَني لَمْ أَرُدَّ عَلَي اللَّهِ وَ لاَ عَلَي رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ
وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ بِنَفْسِي فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ فِيهَا الاَْبْطَالُ وَ تَتَأَخَّرُ فِيهَا الاَْقْدَامُ نَجْدَةً أَكْرَمَنِي اللَّهُ بِهَا(4)
" اصحاب و ياران حضرت محمد صلي الله عليه وآله كه حافظان اسرار او ميباشند، ميدانند كه
من حتي براي يك لحظه هم مخالف فرمان خدا و رسول او نبودم،
بلكه با جان خود پيامبر(ص ) را ياري كردم در جاهايي كه شجاعان قدم هايشان ميلرزيد و فرار ميكردند، آن دليري و مردانگي را خدا به من عطا فرمود"
ب - امام حسن و امام حسين عليه السلام بيمار ميشوند، پيامبر و جمعي از ياران به عيادت آنها ميآيند رسول خدا صلي الله عليه وآله به امام علي عليه السلام پيشنهاد ميكند كه براي شفاي حسنين نذري كند نذر امام علي عليه السلام و فاطمه سلام الله عليها و خدمتگزارشان " فضه " سه روز روزه است آنها پس از رفع كسالت عزيزانشان، اقدام به اداي نذر ميكنند، امام افطاري هر سه روز را به مسكين و يتيم و اسيري كه دست حاجت به درگاه آنان ميآوردند، ميبخشند اين ايثار و گذشت و عمل خالصانه موجب نزول اين آيه ميشود:
اِنَّ الابرار يَشربونَ مِن كاءسٍ كانَ مِزاجُها كافُورا،
عَينا يَّشربُ بِها عبادُاللّهِ يُفَجِّرونها تَفجيرا،
يُوفونَ بِالنَّذرِ وَ يَخافُونَ يوما كانَ شرُّهُ مُستَطيرا،
وَ يُطْعِمونَ الطَّعام عَلي حُبّه مِسكينا وَّ يَتيما وَّ اَسيرا
اِنَّما نُطْعِمُكُم لِوَجْهِ اللّهِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاء وَ لا شُكوُرا
اِنا نَخافِ مِنْ رَبَّنايَوما عَبُوسا قَمْطَريرا" (5)
" همانا ابرار از جامي مينوشند كه با عطر خوشي آميخته است،
از چشمهاي كه بندگان خالص خدا از آن مينوشند و از هر جا بخواهند، آن را جاري ميسازند،
آنها به نذر خود وفا ميكنند و از روزي كه عذابش گسترده است ميترسند
و غذاي (خود) را با اينكه به آن علاقه (و نياز) دارند به مسكين و يتيم و اسير ميدهند
و ميگويند ما شما را به خاطر خدا اطعام ميكنيم و هيچ پاداش و سپاسي از شما نميخواهيم.
ما از قهر پروردگارمان در روزي كه از رنج و سختي آن چهره خلق غمگين است ميترسيم."
امام علي عليه السلام:
طوبي لِمَن اِخْلَصَ للّهِ عَمَلَهُ وَ عِلْمَهُ وَ حُبَّهُ بُغْضَهُ وَ اَخْذَهُ وَ تَركَهُ وَ كَلامَهُ وَ صَمتَهُ(9)
خوشا به حال كسي كه كار، عمل، دوستي، خشم، گرفتن، واگذردن، سخن گفتن و خموشياش را براي خدا خالص گرداند.
نكته مهم و قابل توجه در اين آيه، سخن امام موسي بن جعفر (عليه السلام ) است:
اِنَّ عَلَيا لَمْ يَقُلْ في مَوْضِعٍ اَنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجِه اِللَّه لا نُريدُ منكم جَزاءً وَلا شَكورا وَ لكِنَّ اَللّهِ عَلِمَ اَنَّ في قَلبِهِ اَنَّ مااَطْعَمَ لِلّهِ فَاَخْبَرَهُ بِما يَعلَمُ مِنْ قَلبِهِ مِنْ غَيرِ اَنْ يَنْطِقُ بِهِ(6)
" امير مومنان (عليه السلام ) در هيچ جا نگفت كه ما براي خدا به شما غذا ميدهيم، بلكه خداوند متعال نيت قلبي آن حضرت را بدين گونه آشكار ساخت، بي آنكه اميرالمؤ منين چيزي بر زبان جاري كرده باشد.
براساس فرمايش امام موسي بن جعفر (عليه اسلام )، اين سخن يعني " انما نطعمكم لوجه الله " سخن حق است، نه امير المومنين و اين ذات باريتعالي است كه اراده فرمود نيت قلبي او را آشكار كند و اين مهم دليلي است ديگر بر اخلاص سر شار آن جان نثار آيين حق. چنان كه در جنگ احزاب نيز، خلوص نيت را به اوج رساند و در مقابل آن پهلوان عرب - عمروبن عبدود - كه بي ادبانه به ساحت نوراني مولاي متقيان جسارت كرده بود، خويشتن داري كرد. و براي كشتن او به اندازه بر خاستن و گشتي در حاشيه ميدان جنگ زدن، درنگ كرد."
بنابراين كارگزاران جامعه اسلامي كه جز پيروي از مولاي خويش انديشهاي در سر ندارند. بايد كليد موفقيت خود را در خلوص نيت و ترك ريا و خودنمايي بيابند و جامعه را از آلودگي هايي كه متملقان و چاپلوسان و دين به دنيا فروشان به وجود ميآورند، پاك سازند.
و باز سخني از آن مدافع راستيها و درستيها كه دروازههاي صدقات و خلوص را بر راهيان كرانههاي اخلاص گشود:
اَلاِخْلاصُ اَعْلي فَوزٍ (7)
اخلاص، والاترين سعادت و رستگاري است.
و نيز:
اَلاِخْلاصُ غايَةُالدّين (8)
اخلاص، غايت و حد نهاي دين و آيين است.
همچنين:
طوبي لِمَن اِخْلَصَ للّهِ عَمَلَهُ وَ عِلْمَهُ وَ حُبَّهُ بُغْضَهُ وَ اَخْذَهُ وَ تَركَهُ وَ كَلامَهُ وَ صَمتَهُ(9)
خوشا به حال كسي كه كار، عمل، دوستي، خشم، گرفتن، واگذردن، سخن گفتن و خموشياش را براي خدا خالص گرداند.
پي نوشتها:
1-غرر الحكم، ص 93
2- نهج البلاغه، خ 197
3- بقره، آيه 207
4- نهج البلاغه، خ 197
5- سروه انسان، آيات 5 تا 10
6- تفسير برهان ج 4 ص 412
7- غررالحكم، ص 91
8- همان، ص 91
9- همان ،ص 92
منبع:
در سايه آفتاب، (جلوههاي رفتار علوي )، اسماعيل سعادت